Dossier: het belang van je plaats in de ruimte

Wat is het belang van jouw plek in de ruimte?

Je komt een restaurant of theaterzaal binnen, je stapt op een bus of trein. Met je ogen scan je de ruimte. Langs het gangpad, dicht bij een raam of deur, in een hoekje … In de bioscoop wil je bij het gangpad, want je wil niet naast andere mensen die je niet kent zitten, want dan kan je niet genieten van de film. In de trein kies je een plekje bij het raam, aan het uiteinde van een wagon om dicht bij de deur te zijn. En op restaurant zullen we je nooit ofte nimmer in het midden van de ruimte vinden, maar altijd met je rug naar de muur, omdat je je in het midden ongedekt voelt.

We kunnen nog tal van voorbeelden geven, maar het is wel duidelijk welke kant we op willen. Is het voor jou ook zo belangrijk om altijd op een bepaald soort plaats te gaan zitten of staan? Wij zochten uit wat het belang van je plaats in de ruimte kan zijn voor HSP’s.

Wat is een ruimte?

Laten we beginnen met kijken naar ruimtes. Die kunnen groot of klein zijn, leeg of vol (met mensen of spullen), warm of koud enzovoort. Je doet er verschillende dingen: wonen, werken, slapen, ontspannen, eten, spelen … Je hebt privéruimtes en openbare ruimtes, ruimtes die vaststaan en ruimtes die bewegen (zoals een trein), enzovoort. Voor HSP’s kunnen al die factoren echter sterker wegen dan voor gewoon sensitieve mensen.

Wat is een HSP?

Dat HSP’s gevoeliger zijn voor prikkels en meer informatie verwerken dan de gewoon sensitieve mens, en dat ook diepgaander doen, weten we intussen. Ter opfrissing: die prikkels kunnen zowel intern zijn (vermoeidheid, pijn, honger, gedachten … ) als extern (lawaai, geuren, licht, temperatuur … ). De sfeer van elke ruimte waar je binnenkomt, wordt bepaald door klank, geluid, licht – een telkens uniek geheel aan zintuiglijke prikkels. HSP’s pikken die sneller op en worden er ook sterker door beïnvloed. Dat verklaart al voor een groot deel waarom HSP’s sterkere voorkeuren hebben voor (hun plaats in) bepaalde soorten ruimtes.

Keuzes maken

Je positie en manier van bewegen in een ruimte hangen af van, naast de omgevingsprikkels, wat jij nodig hebt (op dat moment). Ben jij bijvoorbeeld meer dan gemiddeld gevoelig voor lawaai, dan zullen we jou op een evenement met (achtergrond)muziek niet dicht bij de boxen vinden. Krijg je het gauw benauwd, dan zit je wellicht graag bij een deur of raam. Voor een groot deel kies je je positie onbewust, en heb je doorheen de jaren een voorkeur ontwikkeld.

Je keuze kan met praktische zaken te maken hebben: bijvoorbeeld naast de keukendeur op een receptie, om de meest verse hapjes en drankjes te hebben. Of op een feestje zit je liefst aan het einde van de tafel om een overzicht te hebben en niet overweldigd te worden door gesprekken die van alle kanten tegelijk komen. Onze voorkeur voor onze plaats in de ruimte heeft voor een groot deel te maken met perceptie, en dat maakt dat iedereen een andere voorkeur heeft – gelukkig maar, want we kunnen niet allemaal op dezelfde plek gaan zitten. De één gaat achteraan zitten om zicht te hebben op wat er gebeurt, de ander vooraan om niet afgeleid te worden door de mensen voor hem

Ook op school of op het werk kiezen we altijd voor een bepaald type plaats – als we de keuzevrijheid hebben tenminste, maar daarover verder meer. In De Cocon van februari kwamen in de rubriek Jonge Voelsprieten een aantal jongeren aan het woord, die vertelden over hun moeilijkheden op school. Eén van hen gaf bijvoorbeeld aan dat hij altijd een bepaalde plek in het lokaal kiest om minder afgeleid te worden en minder last te hebben van het lawaai.

Landschapskantoren en klassen

We weten intussen dat iedereen zijn plek in de ruimte kiest op basis van omgevingsfactoren en persoonlijke behoeften, en dat dat voor een HSP vaak nog belangrijker of invloedrijker is. Maar wat als je niet mag of kan kiezen waar je gaat zitten? Wat als je die controle over prikkels niet hebt? Een duidelijk voorbeeld is de klas: vaak mogen kinderen en jongeren niet kiezen, maar zitten ze alfabetisch of telkens met een sterkere en een minder sterke leerling naast elkaar. We vroegen een paar experten om hun mening over dit onderwerp: je leest hun antwoorden in de Jonge Voelsprieten op pagina 28.[SZ1] 

Voor volwassenen kunnen we dit doortrekken naar de werkvloer, en meer bepaald het landschapskantoor, een concept dat in de jaren 90 zijn ingang vond en vooral in Amerika enorm vaak voorkomt. Volgens onderzoek ervaren veel mensen, zowel HSP’s als gewoon sensitieve mensen, daar echter veel last van. In sommige bedrijven is er misschien geen landschapskantoor, maar hebben werknemers geen vaste plek, en wordt er (soms zelfs dagelijks) gewisseld van bureau, bijvoorbeeld bij werkplekdelen. Voor HSP’s zijn taak- of persoonsgerichte werkplekken een mogelijke oplossing, volgens Ilse Van den Daele en Karin Nauwelaerts, auteurs van Hoogsensitiviteit @work¹die in hun boek verscheiden pagina’s wijden aan de kantooromgeving en de mogelijke gevolgen voor hoogsensitieve werknemers.

In het licht van wat we eerder beschreven, hoeft het niet te verbazen dat die situaties bijzonder lastig kunnen zijn, zeker voor HSP’s. Maar wat voor de HSP een verbetering zou zijn, zal ook de energie en productiviteit van hun gewoon sensitieve collega’s ten goede komen – de investering waard, met andere woorden. Alvast wat betreft de werkvloer en wat je kan doen aan de zaken die voor jou als hoogsensitief persoon het werken lastig maken, zowel op vlak van sfeer en zintuiglijke prikkels, als op vlak van samenwerking, communicatie, perfectionisme enzovoort, vind je heel veel informatie en concrete tips in het boek Hoogsensitiviteit

@work of de gelijknamige cursus. Ook op onze website onder ‘wat is HSP?’ vind je in de rubriek voor volwassenen informatie rond werk. 

That’s my spot

Laten we nu eens kijken naar wat er gebeurt wanneer jij jouw voorkeurenkent en jouw plekje hebt gevonden: hoeveel ruimte heb je daar dan nodig? Elke mens heeft een denkbeeldig ei rond zich waarin hij geen (of weinig) anderen verdraagt – laten we bewust het woord ‘bubbel’ vermijden, dat sinds maart 2020 een andere betekenis heeft gekregen. In de omgevingspsychologie noemt men dat ei de persoonlijke ruimte of personal space. Omdat onze persoonlijke ruimte aan onszelf vasthangt en overal met ons meegaat, kunnen we die controleren. Een inbreuk op je persoonlijke ruimte is dan ook onprettig, of zelfs een zware prikkel als je daar gevoelig aan bent. 

Maar waarom hebben we zo’n persoonlijke ruimte? Waarvoor gebruiken we die? Volgens de omgevingspsychologie is die ontstaan uit verschillende behoeftes. Dankzij de afstand tot de ander, een vorm van non-verbale communicatie, geven we aan wat onze band is met iemand (of welke band we wíllen hebben). Zo mogen je vrienden over het algemeen dichter komen dan je leidinggevende of collega. Als je iemand graag beter wil leren kennen, ga je je dichter naar hen toe bewegen, maar als je iemand juist vrijheid wil geven of je eigen privacy wil beschermen, ga je meer afstand houden. Nu heeft natuurlijk niet iedereen dezelfde behoeftes, en soms botsen zelfs je eigen behoeftes met elkaar. Hoe dichterbij iemand komt (behoefte aan leren kennen), hoe meer controle over onze persoonlijke ruimte we moeten opgeven (behoefte aan controle). Het compromis is een soort grens binnen de persoonlijke ruimte, tot waar het nog net prettig is. In die zin is ons denkbeeldig ei misschien meer een ajuin, met verschillende lagen (zie ook de Wist je dat? op pagina 22).[SZ2] 

Per persoon en per relatie verschilt hoeveel controle we bereid zijn op te geven (of niet). Want als iemand te ver staat, kan dat ook weer onprettig zijn. Maar daarnaast bepaalt ook onze waarneming hoe we onze persoonlijke ruimte ervaren. Onderzoek heeft namelijk uitgewezen dat in kleine ruimtes ons denkbeeldig ei groter wordt. Iemand passeren in een nauwe gang bijvoorbeeld, is onprettig en je zou het liefst een paar meter afstand willen. Maar elkaar op nauwelijks een meter passeren in een ruime, open hal, is meestal geen probleem. 

Aandacht voor comfort

Samengevat kunnen we zeggen dat het belang van je plaats in een ruimte eenvoudig te verklaren is vanuit de omgevingsprikkels en een gevoel van controle, comfort en gemoedsrust. En omdat HSP’s gevoeliger zijn voor prikkels, is dat belang voor hen meestal groter dan voor de gewoon sensitieve personen rondom hen. Zeker op de werkvloer, waar de meeste mensen het grootste deel van hun tijd spenderen, is het dus belangrijk om hier aandacht aan te besteden. In de getuigenissen van onze gastschrijvers op de volgende pagina’s lees je alvast hoe zij hun plaats in de ruimte en het belang daarvan ervaren.[SZ3] 

¹ Je leest er meer over op www.hspvlaanderen.be > aanbod > in de kijker. Filter op ‘boeken’ om het juiste artikel te vinden. Je kunt via deze pagina ook doorklikken om het boek aan te schaffen.

 [SZ1]Dit moet denk ik aangepast worden?

 [SZ2]Denk dat dit aangepast moet worden

 [SZ3]Moet dit in de tekst blijven staan?